نوع مقاله : پژوهشی
نویسنده
دانشجوی دکتری رشتۀ فقه جزایی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران.
چکیده
شیوع بیماریهای واگیردار، نظام سلامت و حیات جوامع بشری را با چالشهای فقهی - حقوقی جدی مواجه میسازد. تست انسانی و تزریق عمومی واکسنهای نوپدید، به دلیل وجود عوارض احتمالی در برابر ضرورت مقابله با بیماری، مصداق بارز تزاحم بین دو مصلحت (حفظ سلامت فرد از عوارض واکسن و حفظ سلامت جامعه از بیماری) است. این پژوهش با هدف واکاوی حکم این مسئله، به روش تحلیلی - توصیفی و با رویکردی تطبیقی، به بررسی مبانی و ادلۀ فقه امامیه و اهلسنت میپردازد. سؤال اصلی آن است که حکم فقهی تست و تزریق واکسن در مذاهب اسلامی چیست؟ یافتههای تحقیق نشان میدهد که هر دو مذهب، با اتکا به اصول مشترکی همچون وجوب حفظ نفس (بهعنوان یکی از مقاصد اصلی شریعت)، قاعدۀ لاضرر، قاعدۀ ضرورت و لزوم تقدیم مصلحت اهم، بر جواز تست انسانی واکسن تحت شرایطی چون رضایت آگاهانه و حداقل بودن ریسک، اتفاقنظر دارند. همچنین، در شرایطی که واکسیناسیون تنها راه مؤثر برای مهار بیماری باشد، حاکم شرع (بر اساس ولایتفقیه در فقه امامیه، و مصلحت عامه در فقه اهلسنت) میتواند آن را الزامی کند. تفاوتهای جزئی عمدتاً در مبانی استدلالی و برخی مسائل فرعی مانند استفاده از ترکیبات حرام در واکسن ظهور مییابد که آنهم در شرایط ضرورت، به جواز منجر میشود.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
An Analysis of Human Testing and Vaccination in the Jurisprudence of the Two Major Islamic Denominations
نویسنده [English]
- Mohammad Bolhasani
PhD Student in Penal Jurisprudence, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran.
چکیده [English]
The spread of contagious diseases poses serious jurisprudential-legal challenges to the health system and the life of human societies. Human testing and the mass administration of emerging vaccines, due to their potential side effects versus the necessity of combating the disease, represent a clear instance of conflict between two interests (preserving individual health from vaccine side effects and preserving public health from the disease). This research aims to analyze the ruling on this issue, employing an analytical-descriptive method and a comparative approach to examine the foundations and evidences of Imamiyyah and Sunni jurisprudence. The main question is: what is the jurisprudential ruling on vaccine testing and administration in Islamic schools of thought? The research findings indicate that both schools, relying on common principles such as the obligation to preserve life/soul (as one of the primary objectives of Sharia, Maqāṣid al-Sharīʿah), the rule of no harm (Qāʿidat Lā Ḍarar), the rule of necessity, and the necessity of prioritizing the more important interest, concur on the permissibility (Jawāz) of human vaccine testing under conditions such as informed consent and minimal risk. Furthermore, in situations where vaccination is the only effective way to control the disease, the Islamic ruler (Ḥākim al-Sharʿ) (based on the Wilāyat al-Faqīh in Imami jurisprudence and public interest (Maṣlaḥah ʿĀmmah) in Sunni jurisprudence) can make it mandatory. Minor differences primarily emerge in the foundations of reasoning and some subsidiary issues, such as the use of forbidden (Ḥarām) ingredients in vaccines, which, under conditions of necessity, also leads to permissibility
کلیدواژهها [English]
- Vaccine
- Jurisprudence of the Two Major Denominations
- Human Testing
- Preservation of Life
- Objectives of Sharia (Maqāṣid al-Sharīʿah)
- The Rule of No Harm (Qāʿidat Lā Ḍarar)
- Authority of the Ruler (Wilāyat al-Ḥākim)
- ابوداود، سلیمان بن الأشعث السجستانی. (بیتا). سنن أبیداود (تحقیق: محمد محییالدین عبدالحمید). بیروت: المکتبة العصریة.
- ابنقیم الجوزیة، محمد بن ابیبکر. (۱۹۹۷م). تحفة المودود بأحکام المولود (تحقیق: عبدالقادر الأرناؤوط). دمشق: دارالبیان.
- ابنماجه، محمد بن یزید القزوینی. (بیتا). سنن ابنماجه (تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی). بیروت: دار إحیاء الکتب العربیة.
- اسماعیلی، حسین. (پائیز ۱۴۰۱). مسئولیت کیفری ناشی از انتقال ویروس کرونا از منظر فقه و حقوق. مجلۀ طب و تزکیه، ۳۱(۳)، ص۲۳۲-۲۴۲. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.16082397.1401.31.3.3.4
- پارساپور، محمدباقر؛ قاسمزاده، سید روحالله. (بهمن ۱۳۹۰). بررسی فقهی حقوقی رضایت آگاهانۀ بیمار و وظیفۀ اطلاعرسانی پزشک. مجلۀ اخلاق و تاریخ پزشکی، ۵(۱)، ص۳۹-۵۰.
- جمعی از نویسندگان. (بیتا). مقالۀ مرتبط با منطقة الفراغ. مجلۀ فقه اهل بیت(ع)، (۴۳).
- حائری اصفهانی، محمد حسین. (۱۲۵۴ق). الفصول الغرویة فی الأصول الفقهیة. قم: دار إحیاء العلوم الإسلامیة.
- درگاهی، مهدی. (۱۳۹۵). واکاوی محدوده و قلمرو «قاعدۀ سلطنت» نسبت به سلطۀ انسان بر اعضای بدن. فصلنامۀ فقه و اصول، ۴۸(۲)، ص۴۵-۶۴. https://doi.org/10.22067/fiqh.v48i25.41615
- روحانی، سید محمد صادق. (۱۴۰۱). حکم شرعی دریافت واکسن برای افراد با مشاغل مختلف. پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله روحانی (قابل دسترسی در وبسایت رسمی دفتر).
- روحانی، سید محمدصادق. (۱۴۱۲ق). فقه الصادق(ع). قم: دارالکتاب - مؤسسۀ آل البیت(ع).
- زمانی، سید قاسم. (۱۳۸۵). شبیهسازی درمانی و حق بر سلامتی در قلمرو حقوق بینالملل بشر. پژوهش حقوق و سیاست، ۸(۱۹)، ص25-41.
- سبزواری، سید عبدالأعلی. (۱۴۱۳ق). مهذب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام. قم: مؤسسۀ المنار.
- سیفی مازندرانی، علیاکبر. (۱۴۰۰). احکام واردات واکسن خارجی. پایگاه اطلاعرسانی شبکۀ اجتهاد.
- سیوطی، جلالالدین. (۱۴۱۱ق). الأشباه و النظائر فی قواعد و فروع فقه الشافعیة. بیروت: دارالکتب العلمیة.
- شاطبی، ابواسحاق ابراهیم بن موسی. (۱۴۱۷ق). الموافقات فی أصول الشریعة (تحقیق: مشهور بن حسن آل سلمان). عربستان: دار ابن عفان.
- شاکری، بلال. (۱۳۹۷). ضابطهمندسازی قاعدۀ اباء از تخصیص. جستارهای فقهی و اصولی، ۴(۱)، ص۱۳-۴۰. https://doi.org/10.22034/jrj.2018.48151.1195
- شهید ثانی، زینالدین بن علی. (۱۴۱۳ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
- صالحی، سیدمهدی؛ علیعسگری، ابراهیم؛ جعفرزاده، سیامک. (۱۳۹۶). بررسی مسئولیت ناشی از اخفای مضرات دارو و نقش قاعدۀ تحذیر. فصلنامۀ حقوق پزشکی، ۱۱(۴۱)، ص۷-۳۳.
- عز بن عبدالسلام، عبدالعزیز. (۱۴۱۴ق). قواعد الأحکام فی مصالح الأنام. بیروت: دارالکتب العلمیة.
- قرطبی، محمد بن أحمد. (۱۳۸۴ق/۱۹۶۴م). الجامع لأحکام القرآن (تحقیق: أحمد البردونی و إبراهیم أطفیش). قاهره: دارالکتب المصریة.
- مجمع الفقه الإسلامی الدولی (IIFA). (بیتا). قرارات و توصیات مجمع الفقه الإسلامی الدولی. جده (قابل دسترسی در وبسایت رسمی مجمع به آدرس iifa-aifi.org).
- محقق داماد، سید مصطفی. (۱۴۰۶ق). قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
- مرندی، وحید؛ طباطبائیان، سید حبیباله؛ جعفری، پریوش؛ آذرنوش، مرتضی. (۱۳۹۶). راهبردهای سیاستی برای نوآوری در توسعه و تولید واکسن با نگاهی به چالشهای جاری، فصلنامۀ مدیریت توسعۀ فناوری. ۵(۳)، ص۳۳-۶۰. https://doi.org/10.22104/jtdm.2018.2584.1875
- مطهری، مرتضی. (۱۳۹۹ق). مجموعه آثار (ج۲۰: فقه و حقوق). قم: انتشارات صدرا.
- مکارم شیرازی، ناصر. (۱۴۱۱ق). القواعد الفقهیة. قم: مدرسة الإمام أمیر المؤمنین(ع).
- مکارم شیرازی، ناصر. (۱۴۲۵ق). انوار الفقاهة (کتاب النکاح). قم: مدرسة الامام علی بن ابیطالب(ع).
- نائینی، میرزا محمد حسین غروی. (۱۳۵۵ق). أجود التقریرات. قم: مؤسسۀ صاحب الأمر(عج).
- نجفی (صاحب جواهر)، محمدحسن. (۱۴۰۴ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
- نراقی، احمد بن محمد مهدی. (۱۲۴۵ق). مستند الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: مؤسسۀ آل البیت(ع) لإحیاء التراث.
- نراقی، احمد بن محمد مهدی. (۱۴۱۷ق). عوائد الأیام. قم: مرکز النشر التابع لمکتب الإعلام الإسلامی.
- نسائی، أحمد بن شعیب. (۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م). المجتبی من السنن (السنن الصغری) (تحقیق: عبدالفتاح أبو غدة). حلب: مکتب المطبوعات الإسلامیة.
- یوسفی (فاضل آبی)، زین الدین ابو علی حسن. (۱۴۱۷ق). کشف الرموز فی شرح المختصر النافع. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
ب) منابع الکترونیکی و نرمافزاری
- (در صورت نیاز، منابع الکترونیکی خاص با ذکر لینک و تاریخ دسترسی اضافه شود.)
- پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله روحانی. (۱۴۰۱). حکم شرعی دریافت واکسن برای افراد با مشاغل مختلف. [وبسایت] قابل دسترسی در: [آدرس وبسایت]
- پایگاه اطلاعرسانی شبکۀ اجتهاد. (۱۴۰۰). احکام واردات واکسن خارجی. [وبسایت] قابل دسترسی در: [آدرس وبسایت]
- مجمع الفقه الإسلامی الدولی (IIFA). (بیتا). القرارات والتوصیات. [وبسایت] قابل دسترسی در: https://iifa-aifi.org
)