نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

• نعمت الله فیروزی ¹
• مهدی کهنسال ²
• شایان رئیس ³
• امیرحسین ابوالحسنی بجستانی ⁴

¹ استادیار، گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بین المللی امام رضا علیه السلام، مشهد، ایران.

² دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بین المللی امام رضا علیه السلام، مشهد، ایران.

³ دانشجوی کارشناسی ارشد الهیات و معارف اسلامی گرایش فقه و مبانی حقوق اسلامی، گروه الهیات و معارف اسلامی ، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بین المللی امام رضا علیه السلام، مشهد، ایران.

⁴ دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بین المللی امام رضا علیه السلام، مشهد، ایران،

چکیده

یکی از ابعاد مهم در جریان رسیدگی به دعاوی خانوادگی، میزان شناخت دقیق مسئله و صدور حکم بر اساس آن است. پژوهش با هدف پاسخ به پرسش«چگونگی و میزان انطباق آرای قضایی طلاق با مبانی فقه امامیه در خصوص مصادیق عسر و حرج» و با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی به بررسی ۶۲ رأی طلاق زنان در سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۳ پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که هرچند ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی، جریان عسر و حرج را مبنای طلاق قضایی قرار داده است لکن رویه عملی دادگاه‌ها عمدتاً به مصادیق سنتی و قابل‌اثبات مادی مانند عدم پرداخت نفقه(۶۶%)، خشونت جسمی(۵۳%)، اعتیاد زوج(۴۵%) و تخلف از شروط ضمن عقد(۳۱%) محدود شده است. البته این امر با فقه امامیه از جمله آموزه‌های قرآنی(بقره:۲۳۳ و نساء:۱۹) قواعد لاحرج و لاضرر و روایت«المؤمنون عند شروطهم» هماهنگی دارد. در مقابل، مصادیق نوپدید روانی و جنسیتی مانند افسردگی شدید و ایذاء نفسی تنها در کمتر از ۲۸% موارد به طور مستقل پذیرفته شده‌اند. این تفسیر محدود، باوجود ظرفیت‌های فقهی در اصل معاشرت به معروف و حفظ کرامت، موجب کاهش کارآمدی احکام طلاق در رفع واقعی حرج زنان می‌شود. در نتیجه، پژوهش بر اساس شناسایی«عسر و حرج به‌عنوان محور عدالت خانوادگی»، بر ضرورت اجتهاد پویا، رأی وحدت رویه و پذیرش گزارش روان‌پزشکی به‌عنوان دلیل مستقل تأکید می‌کند.

کلیدواژه‌ها

• آرای قضایی
• عسر و حرج
• فقه امامیه
• عدالت خانوادگی
• مسائل روانی طلاق
• شرط ضمن عقد
• حقوق زنان

موضوعات

• فقه و حقوق

عنوان مقاله [English]

An Analytical Study of the Dimensions of Family Justice through Assessing the Degree of Conformity of Judicial Divorce Rulings with Jurisprudential Teachings

نویسندگان [English]

• Nematollah Firoozi ¹
• Mahdi kohansal ²
• shayan Raeis ³
• Amirhossein Abolhasani ⁴

¹ Department of Theology and Islamic Studies, Faculty of Humanities, imamreza international university, Mashhad, Iran.

² Department of Law, Faculty of Humanities, , imamreza international university, Mashhad, Iran.

³ Department of Theology and Islamic Studies, Faculty of Humanities, imamreza international university, Mashhad, Iran.

⁴ Department of Law, Faculty of Humanities, Imam Reza International University, Mashhad, Iran

چکیده [English]

A critical dimension in adjudicating family disputes is the accurate understanding of the issue and issuing judgments accordingly. This study aims to answer the question: “To what extent and in what manner do judicial rulings on divorce align with the principles of Imamiyyah jurisprudence regarding instances of ʿusr wa-ḥaraj (hardship and harm)?” Using qualitative content analysis, the research examines 62 divorce rulings for women issued between 2019 and 2024. The findings indicate that although Article 1130 of the Civil Code establishes ʿusr wa-ḥaraj as the basis for judicial divorce, court practices largely confine themselves to traditional and materially provable grounds, such as failure to pay nafaqah (66%), physical violence (53%), the husband’s addiction (45%), and violation of stipulations within the marriage contract (31%). This approach is consistent with Imamiyyah jurisprudence, including Quranic teachings (Al-Baqarah: 233; An-Nisāʾ: 19), the jurisprudential principles of lā-ḥaraj and lā-ḍarar, and the narration “The believers are bound by their conditions.” In contrast, emerging psychological and gender-based grounds, such as severe depression and psychological abuse, have been independently accepted in less than 28% of cases. This narrow interpretation, despite the jurisprudential potential within the principles of “cohabitation with kindness” (maʿāsharat bi-l-maʿrūf) and the preservation of human dignity, diminishes the effectiveness of divorce rulings in genuinely alleviating women’s hardship. Consequently, based on identifying “ʿusr wa-ḥaraj as the axis of familial justice,” the research emphasizes the necessity of dynamic ijtihād (jurisprudential reasoning), unifying judicial precedents, and accepting psychiatric reports as independent evidence.

کلیدواژه‌ها [English]

• Judicial Rulings
• ʿUsr wa Ḥaraj (Undue Hardship)
• Imami Jurisprudence
• Family Justice
• Psychological Dimensions of Divorce
• Marital Stipulations
• Women’s Rights