امکان‌سنجی تسری حکم توارث در مرگ‌های مجهول‌الزمان به تصادفات رانندگی؛ رویکردی تطبیقی در حقوق ایران و فرانسه

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری، رشته فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدهٔ حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.

2 استاد، گروه الهیات و معارف اسلامی، پردیس فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران.

3 دانشیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدهٔ علوم انسانی، واحد یادگار امام خمینی(ره)، دانشگاه آزاد اسلامی، شهر ری، ایران.

چکیده

بر اساس قاعدۀ اولیه، تحقق ارث منوط به احراز حیات وارث در زمان وفات مورث است. بر اساس قاعدۀ ذکرشده در مرگ‌های مجهول‌الزمان رابطه ارث‌بری منتفی است. حکم مذکور در حقوق فرانسه از یک سو و حقوق ایران از سوی دیگر، دارای اسثتنائاتی است. در حقوق ایران، حکم مذکور در دو فرض هدم و غرق شامل استثنا شده است. بر اساس قول مشهور میان فقها از این استثنا باید تفسیر مضیق صورت گیرد، لذا امکان تسری آن به مرگ‌های مجهول‌الزمان ناشی از تصرفات رانندگی، وجود ندارد. قانون مدنی نیز در ماده 873 از دیدگاه تفسیر مضیق تبعیت کرده است؛ اما بر اساس دیدگاه مشهور فقها، استثنای مذکور، قابلیت تسری به موارد مشابه را دارد. قائلین به تسری بر پایه برخی تحلیل‌ها، عناوین مأخوذ در ادله تخصیص را فاقد موضوعیت دانسته‌اند؛ لذا بر پایه توسعه در مفهوم هدم، حکم مذکور را به موارد تصرفات رانندگی نیز تسری داده‌اند. پژوهش حاضر به روش توصیفی - تحلیلی به نگارش درآمده، تا با تأمل در اخبار و لسان ادله، به کشف قراین و شواهد متفاوتی بر پایۀ توسعه در مفهوم هدم از یک سو و تکیه بر مناسبات خاص لفظی جهت کشف ملاک و تنقیح مناط پرداخته شود تا از آن رهگذر، تسری حکم به موارد مشابه از قبیل تصادفات رانندگی ممکن گردد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Feasibility of Extending the Inheritance Rule in Cases of Deaths with Unknown Timing to Traffic Accidents: A Comparative Approach in Iranian and French Law

نویسندگان [English]

  • Seyydeh Reyhaneh Rezaeian 1
  • Mohammad-Rasoul Ahangaran 2
  • Mohammad Ja'fari Harandi 3
1 PhD Student in Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Law, Theology and Political Science, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Professor, Department of Theology and Islamic Studies, Farabi Campus, University of Tehran, Qom, Iran.
3 Associate Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, Faculty of Humanities, Yadegar-e-Imam Khomeini Branch, Islamic Azad University, Shahr-e-Rey, Iran.
چکیده [English]

According to the primary legal principle, the realization of inheritance is contingent upon verifying the heir's survival at the time of the testator's death. Based on this principle, inheritance is nullified in cases of deaths with unknown timing. This ruling, however, admits exceptions in both French law and Iranian law. In Iranian law, the ruling includes exceptions in two scenarios: destruction (hadm) and drowning (gharq). According to the predominant view among jurists, this exception should be interpreted strictly, thus precluding its extension to deaths with unknown timing resulting from traffic accidents. The Civil Code, in Article 873, has adhered to this strict interpretation approach. However, based on the view of prominent jurists, the mentioned exception can be extended to similar cases. Proponents of extension, based on certain analyses, consider the specific titles mentioned in the evidence for these exceptions as not being essential to the ruling. Therefore, by expanding the concept of destruction (hadm), they have extended this ruling to cases such as traffic accidents. This research, employing a descriptive-analytical method, reflects upon narrative evidence and their linguistic aspects to discover different indicators and evidence - based on expanding the concept of destruction on one hand, and relying on specific verbal relationships to discover the criterion and isolate the effective cause (tanqih al-manat) on the other - thereby making it possible to extend the ruling to similar cases such as traffic accidents.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Deaths with Unknown Timing
  • Inheritance in Cases of Destruction (hadm) and Drowning (gharq)
  • Article 873 of the Civil Code
  • Inheritance in Traffic Accidents

مراجع

  1. اردبیلی، احمد بن محمد. (1403ق). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  2. اصفهانی، فاضل هندی، محمد بن حسن. (1416ق). کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  3. امامی، سید حسن. (بی‌تا). حقوق مدنی. تهران: انتشارات اسلامی.
  4. بجنوردی، سید حسن بن آقابزرگ موسوی. (1419ق). القواعد الفقهیة. قم: نشر الهادی.
  5. بغدادی، محمّد بن محمد (شیخ مفید). (1413ق). المقنعة. قم: کنگره جهانی هزاره شیخ مفید(ره).
  6. بهبهانی، سید علی. (1405ق). الفوائد العلیّة- القواعد الکلیّة. اهواز: کتابخانه دار العلم.
  7. بهجت، محمدتقی. (1388ش). مباحث الأصول. قم: بی‌نا.
  8. سبحانی، جعفر. (1415ق). نظام الإرث فی الشریعة الإسلامیة الغراء. قم: مؤسسه امام صادق(ع).
  9. جزری، ابن‌اثیر مبارک بن محمد. (بی‌تا). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. قم: اسماعیلیان.
  10. جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1401ش). ارث. تهران: انتشارات اسلامیه.
  11. جمعی از پژوهشگران. (1423ق). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت(ع)، (زیر نظر سید محمود هاشمی شاهرودی). قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت(ع).
  12. حائری، سید علی بن محمد طباطبایی. (1418ق). ریاض المسائل. قم: مؤسسه آل البیت(ع).
  13. حسینی، سید علی؛ جانی‌پور، محمد؛ علی‌اکبری بابوکانی، احسان. (1390). توارث در فرض استثنایی غرق و هدم. بلاغ مبین، 28 و 29، ص63-80.
  14. حلّی (فخر المحققین)، محمد بن حسن بن یوسف. (1387ق). إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد (محقق: سید حسین موسوی کرمانی- علی‌پناه اشتهاردی- عبدالرحیم بروجردی). قم:مؤسسه اسماعیلیان.
  15. حلّی (محقق)، نجم‌الدین جعفر بن حسن. (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  16. حلّی (محقق)، نجم‌الدین جعفر بن حسن. (1418ق). المختصر النافع فی فقه الإمامیة. قم: مؤسسة المطبوعات الدینیة.
  17. حلّی، ابن‌ادریس محمد بن منصور. (1410ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  18. حلّی، جمال‌الدین احمد بن محمد اسدی. (1407ق). المهذب البارع فی شرح المختصر النافع. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
  19. حلّی، حسن بن یوسف. (1413ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
  20. خدابخشی، عبدالله. (1390ش). بررسی فقهی و حقوقی بخشی از احکام ارث در حوادث رانندگی. فقه اهل بیت(ع)، 17(68)، ص73-131.
  21. خسروی‌نیا، بابک. (1385ش). تحلیل و نقد ماده 873 قانون مدنی. الهیات و حقوق دانشگاه رضوی، 2(19)، ص 97-104.
  22. خمینی، سید روح‌اللّٰه. (1425ق). تحریر الوسیله، (ترجمه علی اسلامی). قم: انتشارات اسلامی.
  23. خوانساری، سید احمد بن یوسف. (1405ق). جامع المدارک فی شرح مختصر النافع. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
  24. خوش‌نقش، هادی؛ ادیبی مهر، محمد. (1400ش). تصحیح فقهی ضمان تعلیقی؛ با رویکرد نقد مواد 691، 699 و 700 قانون مدنی. آموزه‌های فقه مدنی، 13(24)، ص137-162. https://doi.org/10.30513/cjd.2021.305.1060
  25. خویی، سید ابوالقاسم. (1410ق). منهاج الصالحین. قم: نشر مدینة العلم.
  26. دیلمی، سلاّر، حمزة بن عبدالعزیز. (1404ق). المراسم العلویة و الأحکام النبویة. قم: منشورات الحرمین.
  27. سبزواری، سید عبدالأعلی. (1413ق). مهذّب الأحکام. قم: مؤسسه المنار.
  28. صدر، سید محمد. (1420ق). ما وراء الفقه. لبنان: دار الأضواء للطباعة و النشر و التوزیع.
  29. طباطبایی قمی، تقی. (1371ش). آراؤنا فی أصول الفقه. قم: بی‌نا.
  30. طوسی، محمد بن حسن. (1400ق). النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی. بیروت: دار الکتاب العربی.
  31. طوسی، خواجه نصیر الدین. (1426ق). جواهر الفرائض در ارث، (محمدحسن شفیعی). قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت(ع).
  32. عاملی، حرّ محمد بن حسن. (1409ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسه آل البیت(ع).
  33. عاملی، سید جواد بن محمد حسینی. (بی‌تا). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمة، (ط - القدیمة). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  34. عاملی، شهید ثانی زین‌الدین بن علی. (1410ق). الروضة البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیه (حاشیه کلانتر). قم: کتابفروشی داوری.
  35. عاملی، شهید ثانی زین‌الدین بن علی. (1413ق). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
  36. عاملی، شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (1410ق). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیه، (حاشیه کلانتر). قم: بی‌نا.
  37. قمّی، سید تقی طباطبایی. (1423ق). الأنوار البهیة فی القواعد الفقهیة. قم: انتشارات محلاتی.
  38. قمّی، سید صادق حسینی روحانی. (1412ق). فقه الصادق(ع). قم: مدرسه امام صادق(ع).
  39. قمّی، صدوق محمّد بن علی بن بابویه. (1409ق). من لا یحضره الفقیه، (ترجمه علی‌اکبر غفاری). تهران: نشر صدوق.
  40. کاتوزیان، ناصر. (1397ش). قانون مدنی در نظم حقوق کنونی. تهران: انتشارات مجد.
  41. کاشانی، فیض محمد محسن بن شاه‌مرتضی. (بی‌تا). مفاتیح الشرائع. قم: انتشارات کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی(ره).
  42. کرمانشاهی، آقا محمدعلی بن وحید بهبهانی. (1421ق). مقامع الفضل. قم: مؤسسه علامه مجدد وحید بهبهانی.
  43. گیلانی، میرزای قمّی ابوالقاسم بن محمدحسن. (1413ق). جامع الشتات فی أجوبة السؤالات. تهران: مؤسسه کیهان.
  44. لطفی، اسدالله. (1394ش). استثنایات اصل تأخر حادث در باب غرق‌شدگان و زیر آوار رفتگان؛ نقد و بررسی رأی دادگاه. نشریه دانش حقوق مدنی، 4(1)، ص1-12. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.23221712.1394.4.1.1.4
  45. لنکرانی، محمد. (1421ق). تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة- الطلاق، المواریث، (محقق و مصحح: واثقی، حسین، کریمی، حسین، مهدوی، رضا علی). قم: مرکز فقهی ائمه اطهار(ع).
  46. محامد، علی. (1384ق). میراث غرق‌شدگان و زیر آوار ماندگان. الهیات و معارف اسلامی (مطالعات اسلامی)، (69)، ص155-178. https://sid.ir/paper/436263/fa
  47. محسنی دهکلانی، محمد؛ براری لاریمی، محمد. (1391ش). تأمل فقهی در ماده 873 قانون مدنی (تعمیم میراث غرق‌شدگان و زیر آوار ماندگان به سایر مرگ‌های مشتبه). پژوهش‌نامۀ فقه و اصول، 44(2)، ص 63-87. https://doi.org/10.22067/fiqh.v1i1.9492
  48. محمدی، سام؛ واثقی، محسن؛ جعفری بهزادکلائی، محسن. (1399ش). ارث متوارثین فوت‌شده هم‌زمان. پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، (61)، ص183-198.
  49. محمدی، مرتضی. (1393ش). مبانی فقهی حقوقی ارث ناشی از غرق و هدم، کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشکدۀ علوم اقتصاد و دارایی، دانشگاه علامه محدث نوری.
  50. مغنیه، محمدجواد. (1421ق). فقه الإمام الصادق(ع). قم: مؤسسه انصاریان.
  51. مکارم شیرازی، ناصر(1428ق). انوار الأصول. قم: بی‌نا.
  52. نائینی، میرزا محمدحسین غروی؛ علی کزازی، آقا ضیاءالدین. (1421ق). الرسائل الفقهیة، (تقریرات نجم‌آبادی). قم: انتشارات مؤسسه معارف اسلامی امام رضا(ع).
  53. نجفی، صاحب الجواهر محمدحسن. (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
  54. نراقی، مولی احمد بن محمدمهدی. (1415ق). مستند الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: مؤسسه آل البیت(ع).
  55. یزدانی، غلامرضا. (1401ش). اشخاص و محجورین. تهران: انتشارات اسلامیه.
  56. یزدانی، غلامرضا. (1403ش). اعتبارسنجی معامله جهت تشبیه مرد به زن و به‌عکس‏، فقه و مبانی حقوق اسلامی، 57(2)، ص441-458. https://doi.org/10.22059/jjfil.2025.385251.669753

سایت و نرم‌افزار

57. leader.ir

58. edalatsara.com

59. davoudabadi.ir (1403/4/13, 1403/4/17)

60. dadfaran.com (1403/4/15)

61. wikihoghoogh.net (1403/4/15)

62. نرم‌افزار گنجینه استفتائات قضایی، سؤال ۶۷۲، (معاونت آموزش قوه قضائیه).

 

آموزه های فقه مدنی
دوره 17، شماره 32
دی 1404
صفحه 11-42

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 13 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری: 17 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش: 28 تیر 1404
  • تاریخ انتشار: 01 دی 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار