نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

• حسین هوشمند فیروزآبادی ¹
• محمدجواد قاسمی‌زادگان ²
• احسان یاوری ³

¹ دانشیار، گروه حقوق و فقه اجتماعی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه قم، قم، ایران.

² دانش‌آموختۀ سطح چهار حوزۀ علمیه و استاد سطوح عالی حوزۀ علمیه قم، قم، ایران.

³ استادیار، گروه حقوق، دانشگاه آیت‌الله بروجردی(ره)، بروجرد، ایران.

چکیده

شیوۀ حل اختلاف از طریق داوری به دلیل این‌که شیوه‌ای سریع، تخصصی و نوعی قضاوت خصوصی بر پایۀ ارادۀ طرفین محسوب می‌گردد، شایع و رو به گسترش است. علی‌رغم نظر مشهور فقها که قائل به اشتراط اجتهاد در داور همانند اشتراط آن در قاضی منصوب می‌باشند، اما برخی فقها آن را نپذیرفته‌اند و در حقوق نیز گرچه بر لزوم تخصص داور در خصوص اختلاف ارجاع‌شده به وی تأکید گردیده، اما نهایتاً ارادۀ طرفین می‌تواند لزوم دارا بودن این تخصص را نادیده گرفته و داوری را به فردی غیرمتخصص واگذار نماید. در این نوشتار با ‌توجه به ضرورت تبعیت و مطابقت قوانین با فقه امامیه، در پی پاسخ به این پرسش هستیم که از جهت فقهی آیا اشتراط اجتهاد در داوری همانند قضاوت نصبی وجود دارد یا خیر؟ ازآنجاکه بررسی این امر مستلزم تعیین ماهیت دقیق تحکیم و داوری می‌باشد، در این نوشتار که به روش توصیفی – تحلیلی نگاشته شده، پس از بررسی ماهیت داوری و اثبات هم‌پوشانی نهاد «داوری» در حقوق با نهاد «قضاوت‌ تحکیمی» در فقه، از میان نظریات مختلف طرح‌شده در رابطه با اشتراط اجتهاد در داور، نظریۀ تفصیل یعنی عدم اشتراط اجتهاد در دعاوی جزئی و مربوط به حق‌الناس و اشتراط آن در سایر دعاوی، اولاً به کمک الغای خصوصیت از مورد مذکور در روایت امام علی(ع)، ثانیاً به کمک مناسبت حکم و موضوع از نظر عرف، و ثالثاً با ‌توجه به ماهیت کارشناسی عملیات داوری، مورد پذیرش قرار گرفته و ادلۀ سایر نظریات کنار گذاشته شده است.

کلیدواژه‌ها

• داوری
• تحکیم
• اجتهاد
• قضاوت تحکیمی
• تخصص

موضوعات

• حقوق خصوصی

عنوان مقاله [English]

Examination of the Condition of Ijtihād in the Role of Arbitration

نویسندگان [English]

• Hosein Houshmand Firouzabadi ¹
• Muhammad Javad Ghasemizadegan ²
• ehsan yavari ³

¹ Associate Professor, Department of Law and Social Jurisprudence, Research Institute of Ḥawza al-ʿIlmīyya (Islamic Seminary) and University, Qom, Iran.

² Graduate of the Saṭḥ (Level) 4 of the Seminary and Professor at the Advanced and Higher levels of Qom Ḥawza al-ʿIlmīyya (Islamic Seminary), Qom, Iran.

³ Assistant Professor, Department of Law, Ayatollah Borujerdi University, Borujerd, Iran.

چکیده [English]

The method of dispute resolution through arbitration is popular and increasingly widespread due to its nature as a quick, specialized, and a form of private adjudication based on the parties’ will. Despite the well-known opinion of the jurists who maintain that it is necessary for an arbitrator to have ijtihād (Arabic: اجْتِهاد, lit.: physical effort or mental effort) just as it is required for an appointed judge, some jurists have not accepted this. In law, although there is an emphasis on the necessity for the arbitrator to have expertise regarding the disputes referred to him, ultimately the will of the parties can disregard the necessity of having this expertise and assign arbitration to a non-specialist. This article examines the legal requirement of ijtihad in arbitration, drawing upon the principles of Imāmiyya (Arabic: امامیّه) jurisprudence. Specifically, we seek to determine whether, from a jurisprudential perspective, ijtihād (physical effort or mental effort) is a necessary qualification for arbitrators, akin to the requirement for appointed judges. To explore the issue at hand, it’s essential to clarify the exact nature of taḥkīm (Arabic: تَحْکیم, Islamic arbitration) and legal arbitration. This article, using a descriptive-analytical approach, first investigates the concept of arbitration and highlights the overlap between the “arbitration” institution in law and “arbitration judgment” (Persian: قضاوت تحْکیمی) in jurisprudence. Among the various views on whether ijtihād (intellectual effort) is required for arbitrators, the article adopts the theory of distinction. This theory suggests that ijtihad is not necessary for minor claims and those involving personal rights (Ḥaqq al-Nās) but is required for other types of disputes and claims. The theory is supported by three main arguments: firstly, disregarding the specific context mentioned in  Imām ʿAlī (ʿalayhi s-salāmu)’s narration; secondly, considering the suitability of the ruling and subject from the perspective of custom; and thirdly, recognizing the specialized nature of the arbitration process. Other theories are set aside based on these considerations.

کلیدواژه‌ها [English]

• Arbitration
• Taḥkīm (Arabic: تَحْکیم
• Islamic arbitration)
• Ijtihād (Arabic: اجْتِهاد
• lit.: physical effort or mental effort)
• Arbitration judgment (Persian: قضاوت تحْکیمی)
• Expertise