نوع مقاله : پژوهشی
نویسندگان
1 نویسنده مسئول، استادیار، گروه فقه وحقوق، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران.
2 دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه فقه وحقوق، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران.
چکیده
شمولِ عنوان مال بر اعیان نجس و آثار مترتب بر مالیت، مالکیت و نقل‌وانتقال آن‌ها، باتوجه به ذومراتب بودنِ احترام مدنی در ساحت اموال و مالکیت بر پایه التزامِ افراد بشر به اسلام، یکی از مسائل چالش برانگیز در فقه معاملات به شمار می آید. مسئله اصلی پژوهش، تبیین قلمرو بشری احترام در اعیان نجس و بررسی آثار آن بر انتقال حق اختصاص با توجه به تفاوت احترام ذاتی، احترام عَرَضی و فقدان احترام در گروههای انسانی است. این پژوهش با روش تحلیلی- توصیفی و رویکردِ اجتهادی در پی تبیین این نکته است که به دلیل ماهیت عرفی- انتزاعی مال و وجودِ ضابطه شخصی در آن، اعیان نجس دارای منافع عقلایی نزد گروههای ذی‌ربط، مالیت عرفی دارند و از احترام مدنی ذاتی یا عَرَضی برخوردارند؛ اما از آنجا که ملکیت امری اعتباری است، هرچند مسلمانان جز در مواردِ دارای منفعت عقلایی حلالِ غیرمشروط به طهارت، مالکِ عین اشیاء نجس نمی‌شوند، ولی نسبت به آن‌ها دارای حق اختصاص‌اند که نوعی حق مالی محترم و قابل تقویم محسوب می‌شود. در مقابل، غیرمسلمانان ذمّی در صورت تجویز در شریعت خویش، مالک اعیان نجس می‌شوند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مسلمانان می‌توانند حق اختصاص خود را بدون استلزامِ عنوان محرمِ معاونت بر اثم، از طریق قالب‌های مشروع به مُستحلّین (کفار) منتقل کنند. در نتیجۀ مشروعیتِ چنین نقل و انتقالی که تحت عمومات احترام مدنی استقرار دارد، راهکاری مؤثر برای حل چالش‌های نوپدید فقهی نظیر فروش سگ‌های زینتی، مسکرات توقیفی و میته‌های دامی فراهم می‌آید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
The Effect of Civil Inviolability of Impure Objects on the Transfer of the Right of Exclusive Ownership
نویسندگان [English]
- Mohammad Hakim 1
- Mohammad-Bagher Panahi 2
- Seyyed Alireza Seyyed Mirzaei 2
1 Corresponding Author, Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Law, Farabi College, University of Tehran, Qom, Iran.
2 M.A. Student, Department of Jurisprudence and Law, Farabi College, University of Tehran, Qom, Iran.
چکیده [English]
Whether intrinsically impure substances (a‘yan najisah) can be classified as property, and the subsequent effects on their proprietary status, ownership, and alienability, remains a contentious issue in Islamic transactional law. This is particularly significant considering the hierarchical civil recognition of property rights, which is predicated on the individual’s commitment to Islamic tenets. The primary objective of this research is to delineate the human boundaries of civil inviolability concerning impure substances and examine its ramifications for transferring the right of exclusivity, given the distinctions between inherent, contingent, and absent inviolability across human groups. Utilizing a descriptive-analytical method and a juridical-ijtihadi approach, this study demonstrates that due to the customary-abstract nature of property, impure substances possessing rational benefits maintain customary financial value and enjoy inherent or contingent civil inviolability among relevant groups. However, since ownership is a legally constructed matter, Muslims do not acquire ownership over the corpus of impure substances- except in cases involving lawful, rational benefits not conditioned upon ritual purity- yet they retain an appraisable right of exclusivity. Conversely, non-Muslim Dhimmis can legally own these substances if permitted by their religious laws. The findings indicate that Muslims can transfer their right of exclusivity to lawful non-Muslim consumers through legitimate frameworks without triggering the prohibition of aiding in sin. Grounded in civil inviolability, this legal validity provides an effective mechanism for resolving contemporary challenges, such as transactions involving ornamental dogs, confiscated intoxicants, and unslaughtered animal carcasses.
کلیدواژه‌ها [English]
- Civil Inviolability
- Intrinsically Impure Substances
- Financial Valuability
- Right of Exclusivity
- Inherent Inviolability
- Contingent Inviolability
- Absence of Inviolability
منابع:
قرآن مجید.
الف) کتابها:
- آخوند خراسانى، محمدکاظم. (١٤٠٦ق). حاشیه المکاسب (چاپ اول). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- آملی لاریجانی، صادق. (١٣٩٤). فلسفه علم اصول (چاپ اول). قم: مدرسه علمیه ولی عصر (عج).
- ابن ادریس حلّی، محمد بن منصور. (۱۴۱۰ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی (چاپ دوم). قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- ابن منظور، محمّد بن مکرم. (۱۴۱۴ق). لسان العرب (چاپ سوم). بیروت: دار الفکر - دار صادر.
- احسائی، محمد بن علی بن ابی‌جمهور. (۱۴۰۵ق). عوالی اللآلی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة. قم: دار سیدالشهداء (ع).
- اراکی، محمدعلی. (۱۴۱۳ق). المکاسب المحرّمة. قم: مؤسسه در راه حق.
- انصاری، مرتضی. (۱۴۱۵ق). کتاب المکاسب. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
- بحرالعلوم، محمد بن محمدتقی. (۱۴۰۳ق). بلغة الفقیه (چاپ چهارم). تهران: مکتبة الصادق.
- بحرانی، یوسف بن احمد. (۱۴۰۵ق). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- بجنوردی، سیدحسن. (۱۴۱۹ق). القواعد الفقهیة. قم: نشر الهادی.
- تبریزی، جواد. (۱۴۱۶ق). ارشاد الطالب إلی التعلیق علی المکاسب. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
- تبریزى، جواد. (۱۴۲۶ق). منهاج الصالحین. قم: مجمع الإمام المهدی (عج).
- جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (۱۳۹۰ش). مبسوط در ترمینولوژی حقوق (چاپ پنجم). تهران: گنج دانش.
- جوهری، اسماعیل بن حمّاد. (۱۴۱۰ق). الصحاح: تاج اللغة وصحاح العربیة. بیروت: دار العلم للملایین.
- حرّ عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ق). تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
- حسینی روحانی، سیدصادق. (۱۴۱۲ق). فقه الصادق فی شرح التبصرة. قم: دار الکتاب - مدرسه امام صادق (ع).
- حسینی روحانی، سیدصادق. (۱۴۲۹ق). منهاج الفقاهة فی التعلیق علی المکاسب (چاپ پنجم). قم: انوار الهدی.
- حسینی روحانی، سیدصادق. (بی‌تا). منهاج الصالحین. بی‌جا: بی‌نا.
- حکیم، سیدمحسن. (۱۴۱۶ق). مستمسک العروة الوثقی. قم: دار التفسیر.
- حلبی، ابوالصلاح. (۱۴۰۳ق). الکافی فی الفقه. اصفهان: کتابخانه عمومی امام امیرالمؤمنین (ع).
- خوانساری، سیداحمد. (۱۴۰۵ق). جامع المدارک فی شرح مختصر النافع. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
- خویی، سیدابوالقاسم. (۱۳۷۹ق). مصباح الفقاهة فی المعاملات. نجف: المطبعة الحیدریة.
- خویی، سیدابوالقاسم. (۱۴۱۰ق). منهاج الصالحین (چاپ بیست‌وهشتم). قم: مدینة العلم.
- خویی، سیدابوالقاسم. (۱۴۱۶ق). معتمد العروة الوثقی. قم: مدرسه دار العلم - منشورات لطفی.
- خویی، سیدابوالقاسم. (بی‌تا). المستند فی شرح العروة الوثقی (الخمس - الإجارة). بی‌جا: بی‌نا.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). مفردات ألفاظ القرآن. بیروت و دمشق: دار العلم و الدار الشامیة.
- زبیدی، سیدمحمدمرتضی. (۱۴۱۴ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار الفکر.
- سبزواری، سیدعبدالاعلی. (۱۴۱۳ق). مهذّب الأحکام فی بیان الحلال والحرام (چاپ چهارم). قم: مؤسسه المنار.
- سند بحرانی، محمد. (۱۴۲۸ق). فقه المصارف والنقود. قم: مؤسسه فدک.
- سیستانی، سیدعلی. (۱۴۱۷ق). منهاج الصالحین (چاپ پنجم). قم: دفتر آیت‌الله سیستانی.
- سیستانی، سیدعلی. (۱۴۲۲ق). المسائل المنتخبة (چاپ نهم). قم: دفتر آیت‌الله سیستانی.
- شهید اوّل، محمّد بن مکّی عاملی. (۱۴۱۴ق). غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
- شهید اوّل، محمّد بن مکّی عاملی. (۱۴۱۷ق). الدروس الشرعیّة فی فقه الإمامیّة (چاپ دوم). قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- شهید اوّل، محمّد بن مکّی عاملی. (بی‌تا). الرسائل. قم: بوستان کتاب.
- شهید ثانی، زین‌الدین بن علی عاملی. (۱۴۱۰ق). الروضة البهیّة فی شرح اللمعة الدمشقیّة (با حاشیۀ سیدمحمد کلانتر). قم: انتشارات داوری.
- شهید ثانی، زین‌الدین بن علی عاملی. (بی‌تا). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. بی‌جا: بی‌نا.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۸۷ق). المبسوط فی فقه الإمامیّة (چاپ سوم). تهران: المکتبة المرتضویة.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۰ق). النهایة فی مجرد الفقه والفتاوی (چاپ دوم). بیروت: دار الکتاب العربی.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۷ق-الف). تهذیب الأحکام (چاپ چهارم). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن. (۱۴۰۷ق-ب). الخلاف. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- شیرازی، محمدتقی. (۱۴۱۲ق). حاشیة المکاسب (چاپ اول). قم: منشورات الشریف الرضی.
- صافی گلپایگانی، لطف‌الله. (۱۴۱۶ق). هدایة العباد. قم: دار القرآن الکریم.
- صافى گلپایــگانى، عــلى. (١٤٢٧ق). ذخیــره العقــبى فى شــرح العــروة الوثــقى (چاپ اول). قـــم: گنــج عرفــان.
- صدر، محمدباقر. (۱۴۰۸ق). بحوث فی شرح العروة الوثقی (چاپ دوم). بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
- صدوق، محمد بن علی بن بابویه. (۱۴۱۳ق). مَن لا یَحضُرهُ الفَقیهُ (چاپ دوم). قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- صدوق، محمد بن علی بن بابویه. (۱۴۱۵ق). المقنع. قم: مؤسسه امام هادی (ع).
- طباطبایی قمی، سیدتقی. (۱۴۲۳ق). الأنوار البهیة فی القواعد الفقهیة (چاپ اول). قم: انتشارات محلاتی.
- طباطبایی قمی، سیدتقی. (۱۴۲۶ق). مبانی منهاج الصالحین. قم: انتشارات قلم الشرق.
- طباطبایی، سیدعلی. (۱۴۱۸ق). ریاض المسائل فی بیان أحکام الشرع بالدلائل. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
- عاملی، سیدجواد. (۱۴۱۹ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
- عراقی، ضیاءالدین. (بی‌تا). حاشیة المکاسب. قم: انتشارات غفور.
- علّامه حلّی، حسن بن یوسف. (۱۴۰۹ق). شرائع الإسلام (چاپ دوم؛ در برخی نسخه‌ها منسوب به محقق حلی است و علامه بر آن حاشیه دارد). قم: انتشارات استقلال.
- علّامه حلّی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۰ق-الف). إرشاد الأذهان إلی أحکام الإیمان. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- علّامه حلّی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۰ق-ب). نهایة الأحکام فی معرفة الأحکام. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
- علّامه حلّی, حسن بن یوسف. (۱۴۱۱ق). تبصرة المتعلّمین فی أحکام الدین. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- علّامه حلّی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۲ق). منتهی المطلب فی تحقیق المذهب. مشهد: مرکز پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
- علّامه حلّی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۳ق-الف). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال والحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- علّامه حلّی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۳ق-ب). مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة (چاپ دوم). قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- علّامه حلّی، حسن بن یوسف. (بی‌تا). تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة. مشهد: مؤسسه طوس (چاپ سنگی).
- غروی اصفهانی، محمدحسین. (۱۴۰۹ق). کتاب الإجارة (چاپ دوم). قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- غروی اصفهانی، محمدحسین. (۱۴۱۸ق). حاشیة کتاب المکاسب. قم: انتشارات انوار الهدی.
- فاضل لنکرانی، محمد. (۱۴۱۶ق). القواعد الفقهیة. قم: چاپخانه مهر.
- فاضل لنکرانی، محمد. (۱۴۲۷ق). تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة (المکاسب المحرمة) (چاپ اول). قم: مرکز فقهی ائمه اطهار (ع).
- فراهیدی، خلیل بن احمد. (۱۴۱۰ق). کتاب العین (چاپ دوم). قم: انتشارات هجرت.
- فیّومی، احمد بن محمد مقری. (بی‌تا). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر. قم: منشورات دار الرضی.
- قاضی ابن برّاج، عبدالعزیز. (۱۴۰۶ق). المهذّب. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- کاشف الغطاء، جعفر. (۱۴۲۰ق). شرح قواعد العلّامة الحلّی. نجف: مؤسسه کاشف الغطاء - الذخائر.
- کاشف الغطاء، جعفر. (۱۴۲۲ق). کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
- کرکی، علی بن حسین عاملی. (۱۴۱۴ق). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
- کلینی، محمّد بن یعقوب. (۱۴۰۷ق). الکافی (چاپ چهارم). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
- گلپایگانی، سیدمحمدرضا. (۱۴۱۲ق). الدرّ المنضود فی أحکام الحدود. قم: دار القرآن الکریم.
- محقق اردبیلی، احمد بن محمد. (۱۴۰۳ق). مجمع الفائدة والبرهان فی شرح إرشاد الأذهان. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- محقّق حلّی، جعفر بن حسن. (۱۴۰۸ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام (چاپ دوم). قم: مؤسسه اسماعیلیان.
- مراغی، سیدمیرعبدالفتاح. (۱۴۱۷ق). العناوین الفقهیة (چاپ اول). قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- مصطفوی، حسن. (۱۴۰۲ق). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: مرکز ترجمه و نشر کتاب.
- مصطفوی، سیدمحمدکاظم. (۱۴۲۱ق). القواعد: مائة قاعدة فقهیة (چاپ چهارم). قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- مغنیة، محمدجواد. (۱۴۲۱ق). فقه الإمام الصادق (ع) (چاپ دوم). قم: انتشارات انصاریان.
- مکارم شیرازی، ناصر. (۱۴۱۱ق). القواعد الفقهیة. قم: مدرسه امام امیرالمؤمنین (ع).
- مکارم شیرازی، ناصر. (۱۴۲۶ق). أنوار الفقاهة فی أحکام المعاملات. قم: مدرسه الإمام علی بن ابی طالب (ع).
- موسوی خلخالی، سیدمحمدمهدی. (۱۴۲۷ق). فقه الشیعة: الخمس والأنفال. قم: دار البشیر.
- موسوی خمینی، سیدروح‌الله. (۱۴۱۵ق). المکاسب المحرّمة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- موسوی خمینی، سیدروح‌الله. (۱۴۲۱ق). کتاب البیع (چاپ اول). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- موسوی خمینی، سیدروح‌الله. (بی‌تا). تحریر الوسیلة. قم: مطبوعات دار العلم.
- موسوی قزوینی، سیدعلی. (۱۴۲۴ق). ینابیع الأحکام فی شرح شریعة الإسلام. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- موسوی گلپایگانی، سیدمحمدرضا. (۱۳۹۹ق). بلغة الطالب فی التعلیق علی بیع المکاسب (چاپ اول). قم: چاپخانه خیام.
- نائینی، محمدحسین. (۱۴۱۳ق). المکاسب والبیع (تقریرات بقلم شیخ محمدتقی آملی). قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- نجفی، محمدحسن. (۱۴۱۵ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. مشهد: مؤسسه صاحب الزمان (عج).
- نراقی، احمد بن محمدمهدی. (۱۴۱۵ق). مستند الشیعة فی أحکام الشریعة (چاپ اول). قم: مؤسسه آل البیت (ع).
- هاشمی شاهرودی، سیدمحمود و جمعی از پژوهشگران. (۱۴۲۳ق). موسوعة الفقه الإسلامی طبقاً لمذهب أهل البیت علیهم السلام. قم: مؤسسه دائرةمعارف فقه اسلامی.
- هاشمی شاهرودی، سیدمحمود و جمعی از پژوهشگران. (۱۴۲۶ق). فرهنگ فقه مطابق مذهب أهل البیت علیهم السلام (چاپ اول). قم: مؤسسه دائرةمعارف فقه اسلامی.
- همدانی، آقارضا. (۱۴۱۶ق). مصباح الفقیه. قم: مؤسسة الجعفریة و دفتر انتشارات اسلامی.
ب) مقالات
- ارجمند دانش، جعفر و آیتی، سیدمحمدرضا. (۱۳۹۳). اثبات فقهی صحت و حلیت خرید و فروش خون. فقه و مبانی حقوق اسلامی، ۴۷(۴)، ۱۱-۲۴.
- باقری، عزیز. (۱۳۹۷). بررسی احکام خرید و فروش خون در عصر حاضر از منظر فقه امامیه. تأمل، ۳(۵)، ۴۱-۵۸.
- حکیمیان، علی‌محمد. (۱۳۹۱). قاعده احترام مبنای مسئولیت مدنی مسلمانان نسبت به یکدیگر. حقوق اسلامی، ۹(۳۳)، ۳۷-۷۲.
- خزائی، احمدرضا. (۱۴۰۰). مبانی معامله خون در اندیشه ی فقهای امامیه. پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، ۱۷(۶۶)، ۱۴۰-۱۵۸.
- سیادتی، سیدمحمدجواد. (۱۳۹۸). جستاری در مکلف بودن کفار به فروع دین اسلام و آثار آن در فقه. جستارهای فقهی و اصولی، ۵(۱۶)، ۶۳-۹۰.
- علیدوستی شهرکی، ناصر. (۱۳۹۰). احترام مالکیت و سرمایه گذاری خارجی. مطالعات حقوقی (دانشگاه شیراز)، ۴۱(۱)، ۲۹۵-۳۱۲.
- فخلعی، محمدتقی؛ علی‌اکبری بابوکانی، احسان و شعیب، میثم. (۱۳۹۵). واکاوی موانع ترانزیت کالاهای حرام به کفار در فقه امامیه. آموزه‌های فقه مدنی، ۸(۱۳)، ۷۹-۱۰۲.
)