نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

• علی حسینی‌فر

استادیار، گروه الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران.

چکیده

وقف به عنوان یک سنت حسنه دینی، همواره ظرفیت بالایی برای انطباق با نیازهای نوپدید بشری داشته است. یکی از شروط مشهور برای صحت وقف در فقه امامیه، «اهلیت و صلاحیت موقوف‌علیه برای تملک» است. بر اساس این شرط، مواردی چون وقف بر حیوانات به دلیل فقدان اهلیت تملک، باطل اعلام شده‌اند. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، در پی پاسخ به این پرسش است که آیا می‌توان با نقد و بازخوانی این شرط، زمینه را برای پذیرش صحت وقف بر حیوانات فراهم ساخت؟ یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد شرط مذکور ریشه در نظریه «تملیکی بودن وقف» دارد؛ نظریه‌ای که در طول تاریخ فقه همواره محل مناقشه بوده و رقیبان سرسختی مانند «فک ملک» یا «شخصیت حقوقی نهاد وقف» داشته است. حتی با پذیرش نظریه تملیکی، این شرط تنها در «وقف بر شخص» جاری است و شامل «وقف بر جهت» نمی‌شود. بر این اساس، وقف بر حیوانات را می‌توان از قبیل «وقف بر جهت» به شمار آورد؛ زیرا منافع غیرمستقیم اما حیاتی آن (مانند حفظ تعادل زیست‌محیطی، تأمین امنیت غذایی و سلامت بشر) به عنوان یک «جهت عام و مشروع» عاید جامعه انسانی می‌شود. بنابراین، با نفی کلیت شرط اهلیت تملک، می‌توان محملی فقهی برای تصحیح این قسم از وقف یافت و دامنه این سنت را به عرصه‌های نوینی چون حمایت از محیط زیست و حیات وحش گسترش داد.

کلیدواژه‌ها

• وقف
• اهلیت تملک موقوف‌علیه
• صحت تملک موقوف‌علیه
• وقف بر درندگان
• وقف بر وحوش
• وقف بر طیور

موضوعات

• فقه و حقوق

عنوان مقاله [English]

Feasibility Study of the Validity of Endowment (Waqf) on Animals through Critiquing the Condition of the Beneficiary's Eligibility for Ownership

نویسنده [English]

• Ali Hoseinifar

Assistant Professor, Department of Theology, Faculty of Humanities, Bu Ali Sina University, Hamadan, Iran.

چکیده [English]

Waqf has significant capacity to address emerging human needs. A well-known condition for its validity in Imami jurisprudence is the beneficiary's eligibility for ownership, which has led to declarations of invalidity for endowments on animals. This article employs a descriptive-analytical method to examine whether critiquing this condition can establish the validity of endowments on animals. Findings reveal this condition stems from the "Waqf as transfer of ownership" theory—a historically contested theory with rivals like "dissolution of ownership" or "legal personality of the endowment institution." Even accepting the transfer theory, this condition applies only to "endowment upon a person," not "endowment upon a purpose." Endowment on animals can be categorized as "endowment upon a purpose," as its indirect yet vital benefits (ecological balance, food security, human health) serve society as a "legitimate purpose." Thus, rejecting the universality of the eligibility condition provides jurisprudential grounds for validating such endowments, extending this tradition to environmental protection and wildlife conservation.

کلیدواژه‌ها [English]

• Waqf (Endowment)
• Eligibility of the Beneficiary for Ownership
• Validity of the Beneficiary's Ownership
• Endowment on Predators
• Endowment on Wild Beasts
• Endowment on Birds