نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

• حجت اله دهقانی

مدرس گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

چکیده

مطالعه فقهی–حقوقی ماده ۱۱۶۸ قانون مدنی ایران ــ که حضانت فرزند را همزمان «حق» و «تکلیف» والدین می‌داند ــ ظرفیت بالایی در تبیین نهادهای اجتماعی پیچیده را نشان می‌دهد. این پژوهش با هدف تحلیل مبانی فقهی این ماده و تبیین چگونگی جمعِ همزمانِ جنبه‌های حق‌محور و تکلیف‌محور در نهاد حضانت، با روش توصیفی–تحلیلی و با استناد به منابع معتبر فقه امامیه انجام شده است. یافته‌ها حاکی از آن است که در مورد ماهیت حضانت، سه دیدگاه اصلی شکل گرفته است: ۱. نظریه حق محض؛ ۲. نظریه تکلیف (حکم) محض؛ ۳. نظریه ترکیبی کلاسیک. ارزیابی این دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که یک خوانش نوین بر مبنای «وحدت ماهیت ولایی و دوگانگی ظرف اجرا» توانایی تبیین بهتری از پیچیدگی‌های این نهاد دارد. بر پایه این رویکرد، ماهیت حضانت، ولایی و تکلیف‌محور است. در ظرف رقابت والدین، این نهاد ولایی موضوع یک حق اولویتی (حق‌الحضانه) قرار می‌گیرد، بی‌آنکه ماهیت آن تغییر یابد. در مقابل، در ظرف فقدان تشاح یا امتناع، همان تکلیف ولایی به‌صورت الزام‌آور و قهری بر عهده والد واجد شرایط گذاشته می‌شود. این الگو، ضمن انطباق با ادله فقهی، مصلحت کودک و واقعیات حقوق خانواده را لحاظ کرده و مبنای مناسبی برای سیاست‌گذاری و طراحی نهادهای حمایتی خانواده است.

کلیدواژه‌ها

• حضانت
• ماده ۱۱۶۸ قانون مدنی
• حق–تکلیف
• فقه امامیه
• حقوق خانواده
• قانون مدنی

موضوعات

• فقه و حقوق

عنوان مقاله [English]

Article 1168 of the Iranian Civil Code; Jurisprudential-Legal Analysis with Emphasis on the Balance of Parents' Rights and Duties in Custody

نویسنده [English]

• Hojjatollah دهقانی

Pajouheshgah Fiqh-e Nizam

چکیده [English]

The jurisprudential-legal study of Article 1168 of the Iranian Civil Code, which considers child custody to be both a “right” and a “duty” of parents, demonstrates the unique capacity of the Iranian legal system in explaining complex social institutions. This research aims to analyze the jurisprudential foundations of this article and how the right-based and duty-based aspects of the institution of custody are simultaneously realized, and it has been analyzed using a descriptive-analytical method and citing reliable sources of Imami jurisprudence. The findings show that three main views have been formed on the nature of custody: the theory of legitimacy, the theory of arbitration, and the classical hybrid theory. An examination of these views shows that the modern hybrid theory has a greater ability to explain the complexities of custody. According to this approach, the nature of custody is variable and conditional; In cases of disagreement between parents, custody is manifested as a "right" for the parents and each of them enjoys it under certain conditions, but in the absence of disagreement, custody is imposed on the parents as a binding "duty". This two-faced analysis is consistent with jurisprudential evidence and takes into account the best interests of the child and the realities of family law, and can be the basis for flexible legal policymaking and the design of dynamic support institutions in the family sphere.

کلیدواژه‌ها [English]

• Custody
• Article 1168 of the Civil Code
• rights and obligations
• Imami jurisprudence
• family rights
• civil law