نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

• سید مصطفی هاشمی ¹
• نجمه دارنجانی شیرازی ²

¹ استادیار گروه حقوق، دانشگاه آزاد اسلامی واحد یاسوج، یاسوج، ایران.

² پژوهشگر دوره دکتری حقوق‌خصوصی، واحد یاسوج، دانشگاه آزاد اسلامی، یاسوج، ایران. (مدرس دانشگاه آزاد).

چکیده

گسترش فناوری بلاک‌چین و استفاده روزافزون از قراردادهای هوشمند، چالش‌های نوینی را پیش روی حقوق قراردادها قرار داده است. یکی از مهم‌ترین این چالش‌ها، نحوه اعمال نهادهای سنتی حقوقی، به‌ویژه «حق فسخ (خیار)»، در بستر قراردادهایی است که بر پایه خوداجرایی و غیرقابل‌تغییر بودن طراحی شده‌اند. در حقوق ایران و فقه اسلامی، خیار ابزاری بنیادین برای تضمین عدالت قراردادی، رفع ضرر و جلوگیری از غرر به شمار می‌رود؛ با این حال، ماهیت فنی قراردادهای هوشمند، امکان اعمال مستقیم این حق را با تردید مواجه ساخته است. این پژوهش با رویکردی تحلیلی–تطبیقی و با بهره‌گیری از منابع فقهی، حقوقی و مطالعات میان‌رشته‌ای حقوق و فناوری، به بررسی امکان‌پذیری اعمال حق فسخ در قراردادهای هوشمند می‌پردازد. فرض اصلی مقاله آن است که تعارض میان خیار و قرارداد هوشمند، تعارضی ماهوی نیست، بلکه ناشی از فقدان الگوی حقوقی–فنی مناسب برای ترجمه مفاهیم حقوقی به زبان کُد است. در همین راستا، مطالعه حاضر یک الگوی سه‌لایه شامل تثبیت مبنای حقوقی خیار، تفسیر و انطباق فقهی–حقوقی با مقتضیات فناوری، و لایه ترجمه فنی ارائه می‌دهد. این الگو با تکیه بر ابزارهایی نظیر شروط فسخ برنامه‌ریزی‌پذیر، اوراکل‌های حقوقی و قراردادهای هوشمند ترکیبی یا ارتقاءپذیر، امکان اعمال مؤثر حق فسخ را در محیط بلاک‌چین فراهم می‌سازد. نتیجه پژوهش نشان می‌دهد که با طراحی نهادی و فنی مناسب، می‌توان ضمن حفظ ویژگی‌های فنی قراردادهای هوشمند، الزامات عدالت‌محور حقوق خصوصی و فقه اسلامی را نیز تأمین کرد.

کلیدواژه‌ها

• قرارداد هوشمند
• خیار فسخ
• فقه اسلامی
• حقوق ایران
• بلاک‌چین

موضوعات

• حقوق خصوصی

عنوان مقاله [English]

A Jurisprudential and Legal Analysis of the Option of Termination in Smart and Digital Contracts: Challenges and Solutions in Iranian Private Law

نویسندگان [English]

• Seyed Mostafa Hashemi ¹
• Najmeh Darenjani Shirazi ²

¹ Assistant Professor, Department of Law, Islamic Azad University, Yasuj Branch, Yasuj, Iran.

² Researcher of the PhD program in Private Law, Yasuj Branch, Islamic Azad University, Yasuj, Iran. (Lecturer, Azad University).

چکیده [English]

The expansion of blockchain technology and the growing use of smart contracts have posed novel challenges to contract law. One of the most significant challenges concerns the manner in which traditional legal institutions—particularly the option of termination (khiyār)—can be exercised within contracts that are designed to be self-executing and immutable. In Iranian law and Islamic jurisprudence, the option of termination constitutes a fundamental mechanism for ensuring contractual justice, removing harm, and preventing uncertainty (gharar). Nevertheless, the technical nature of smart contracts has cast doubt on the direct applicability of this right in digital environments. This study adopts an analytical–comparative approach and draws upon jurisprudential and legal sources as well as interdisciplinary research in law and technology to examine the feasibility of exercising the option of termination in smart contracts. The main hypothesis of the article is that the perceived conflict between khiyār and smart contracts is not inherent or conceptual in nature, but rather stems from the absence of an appropriate legal–technical framework capable of translating legal concepts into executable code. Accordingly, the present research proposes a three-layer model consisting of: (1) the establishment of the legal foundation of the option of termination, (2) jurisprudential and legal interpretation and adaptation in light of technological requirements, and (3) a technical translation layer. By relying on mechanisms such as programmable termination clauses, legal oracles, and hybrid or upgradeable smart contracts, this model enables the effective exercise of the option of termination within blockchain-based systems.

کلیدواژه‌ها [English]

• Smart Contract
• Option of Termination
• Islamic Jurisprudence
• Iranian Law
• Blockchain