نقش و شرایط تأثیر عدم وصول چک در انحلال قرارداد با تأکید بر رویۀ قضایی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه حقوق خصوصی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.

2 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

چکیده

چک به‌رغم آن‌که وسیله‌ای برای پرداخت است، اما به‌صرف صدور موجب برائت ذمۀ متعهد پرداخت نخواهد شد. توجه به این خلأ و لزوم رفع زیانی احتمالی، طرفین را وادار به اتخاذ تدابیری در قالب اشتراط شرط حق فسخ یا شرط فاسخ در قرارداد نموده است که امکان انحلال ارادی یا قهری عقد را به‌نحو معلق با معلق‌علیه عدم وصول چک در تاریخ مقرر فراهم می‌سازد. در ورای ظاهر سادۀ این شروط، ابهاماتی چند نهفته است که روشن ساختن آن تأثیر بسزایی بر حیات یا زوال عقد خواهد داشت. در پژوهش حاضر به روش توصیفی - تحلیلی، ابهامات مرتبط با وضعیت جایگزینی و انتقال چک، تاریخ و زمان مراجعه به بانک و تأثیر مصادیق برگشت چک بر تحقق معلق‌علیه و به تبع آن تکامل شرط معلق و امکان انحلال عقد، ضمن تحلیل رویۀ قضایی روشن گردید. در فرض جایگزینی یا انتقال چک باید قائل به بقا و تسری شرط مذکور بود. همچنین احراز وقوع عدم وصول چک منوط به تحقق آن در تاریخ مندرج در برگ چک و اتمام آن روز است، مشروط بر آن‌که  مانع پرداخت به‌واسطۀ غفلت و کوتاهی ناشی از ارادۀ صادرکننده از جمله عدم تکمیل موجودی یا ثبت چک در سامانۀ صیاد ایجاد شده باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The Role and Conditions of the Effect of Non-Payment of a Check on Contract Dissolution with Emphasis on Judicial Practice

نویسندگان [English]

  • Sahar Karimi 1
  • Amir Mohammad Noori 2
1 Assistant Professor, Department of Private Law, Faculty of Law and Political Sciences, Kharazmi University, Tehran, Iran.
2 Master's in Private Law, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Although a check constitutes a means of payment, its mere issuance does not, in itself, discharge the debtor’s obligation to pay. Awareness of this gap and the necessity of preventing potential loss have led contracting parties to adopt protective measures in the form of stipulating either an option of rescission or a resolutory condition in their contracts. Through such stipulations, the voluntary or automatic dissolution of the contract is made contingent upon the non-payment of the check on the due date. Despite the apparently simple nature of these conditions, several underlying ambiguities significantly affect the continuation or dissolution of the contract. Using a descriptive-analytical method, this research clarifies ambiguities related to the status of check substitution and transfer, the date and time of presenting the check to the bank, and the effect of various reasons for check return on the fulfillment of the condition precedent and, consequently, the maturation of the suspensive condition and the possibility of contract dissolution, through an analysis of judicial practice. In the case of check substitution or transfer, the survival and extension of the mentioned condition must be acknowledged. Furthermore, establishing the occurrence of the check being dishonored is contingent upon its realization on the date written on the check and the conclusion of that day, provided that the impediment to payment arises from the drawer's neglect or fault-such as insufficient funds or failure to register the check in the Sayyad system-and stems from the drawer's will.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Check
  • Right of Rescission
  • Resolutory Condition
  • Contract Dissolution
  • Transfer of Check
  1. اسکینی، ربیعا. (1395ش). حقوق تجارت. تهران: انتشارات سمت.
  2. توکلی، محمدمهدی. (1402ش). منظومه چک. تهران: انتشارات مکتوب آخر.
  3. جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1400ش). مقدمه عمومی علم حقوق. تهران: انتشارات گنج دانش.
  4. شهیدی، مهدی. (1396ش). اصول قراردادها و تعهدات. تهران: انتشارات مجد.
  5. شهیدی، مهدی. (1397ش). سقوط تعهدات. تهران: انتشارات مجد.
  6. صادقی، سعید؛ لاهوت، نیر. (1394ش). بررسی شرط حق فسخ قرارداد به‌واسطۀ عدم وصول چک (اقساط) و آرای صادره متفاوت. چهارمین کنفرانس بین‌المللی مطالعات قانونی و قضایی. https://civilica.com/doc/1041499
  7. عالی‌پناه، علیرضا؛ احمدی مجدآبادی فراهانی، سمیه. (1399ش). نظریه سقوط تعهدات منشأ با امضای اسناد تجارتی. فصلنامه فقه و حقوق خصوصی، 3(5)، ص113-129. https://doi.org/10.22034/jpl.2024.720235
  8. عبدی‌پور فرد، ابراهیم. (1396ش). مباحث تحلیلی از حقوق تجارت. تهران: انتشارات حوزه و دانشگاه.
  9. کاتوزیان، ناصر. (1397ش). عقود معین. تهران: انتشارات گنج دانش.
  10. کاتوزیان، ناصر. (1397ش). قواعد عمومی قرارداد‌ها. تهران: انتشارات گنج دانش.
  11. کاتوزیان، ناصر. (1399ش). ایقاع. تهران: انتشارات میزان.
  12. کاتوزیان، ناصر. (1400ش). نظریه عمومی تعهدات. تهران: انتشارات میزان.
  13. کریمی، عباس؛ جواهرکلام، محمدهادی؛ زرنگ، امیرحسین. (1403ش). عدول از شرط فاسخ: نقد و تحلیل رویه قضایی با نگاهی به حقوق فرانسه و انگلستان. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 7(24)، ص114-169. https://doi.org/10.22034/law.2024.2045094.1479
  14. کریمی، سحر. (1402ش). وضعیت حقوقی معاملات مترتب بر معامله منفسخ‌شده؛ نقد رأی وحدت رویه شماره ۸۱۰ دیوان عالی کشور (۰۴/۰۳/۱۴۰۰). دوفصلنامه نقد و تحلیل آرای قضایی، 2(4)، ص106- https://doi.org/10.22034/analysis.2024.2007565.1037
  15. کریمی، عباس؛ کریمی، سحر. (1401ش). اندیشه‌هایی نو در حقوق قراردادها. تهران: دادگستر.
  16. محقق داماد، سید مصطفی. (1398ش). نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی. تهران: انتشارات مرکز نشر علوم اسلامی.
  17. مرادی، یاسر؛ محمد نوری. (1401ش). چک (نکات کاربردی، از صدور تا پرداخت). تهران: انتشارات دادبانان دانا.
  18. نوری، امیرمحمد. (1401ش). ماهیت و آثار شرط حق فسخ در قرارداد. پایان‌نامه کارشناسی ارشد. رشته حقوق. تهران: دانشگاه شهید بهشتی، دانشکده حقوق.

نظریات مشورتی و آرای قضایی:

  1. اداره کل حقوقی قوه قضائیه، (07/01/1400)، نظریه مشورتی شماره 1941/1400/7.
  2. شعبه 17 دادگاه تجدیدنظر تهران (03/06/ 1392)، دادنامه قطعی شماره 9209970221700813.
  3. شعبه 17 دادگاه تجدیدنظر تهران (30/05/1392)، دادنامه قطعی شماره 9209970221700810.
  4. شعبه 18 دادگاه تجدیدنظر استان تهران (20/08/1394)، دادنامه شماره 940997022180090۴.
  5. شعبه 18 دیوان عالی کشور (20/05/1393)، دادنامه نهایی شماره 9309970907800251.
  6. شعبه 25 دادگاه تجدیدنظر استان تهران (10/03/1394)، دادنامه قطعی شماره 9209980213201192.
  7. شعبه 25 دادگاه تجدیدنظر استان تهران (18/03/1394)، دادنامه قطعی شماره 9209980227101055.
  8. شعبه 28 دادگاه تجدیدنظر استان تهران (21/10/1394)، دادنامه قطعی شماره 9209980010500682.
  9. شعبه 3 دادگاه تجدیدنظر استان تهران، (29/10/1394)، دادنامه قطعی شماره 9109982988100510.
  10. شعبه 35 دادگاه تجدیدنظر استان تهران (23/03/1396)، دادنامه قطعی شماره 9609970223500417.
  11. شعبه 46 دادگاه تجدیدنظر تهران (17/01/1394)، دادنامه قطعی شماره 9209980231300142.
  12. شعبه 51 دادگاه تجدیدنظر استان تهران (13/06/1392)، دادنامه قطعی شماره 9209970269400708.
  13. شعبه 51 دادگاه تجدیدنظر استان تهران (19/11/1392)، دادنامه قطعی شماره 9209970269401511.
  14. شعبه 61 دادگاه تجدیدنظر استان تهران (22/05/1393)، دادنامه قطعی شماره 9309972130600613.
  15. شعبه 7 دادگاه تجدیدنظر استان تهران (17/05/1394)، دادنامه قطعی شماره 9109982670900321.
  16. شعبه 8 دادگاه تجدیدنظر استان تهران (15/02/1395)، دادنامه قطعی شماره 9309980250500689.
  17. شعبه 39 دادگاه تجدیدنظر استان تهران (07/07/1403)، دادنامه قطعی شماره 140368390009909618.
  18. شعبه 65 دادگاه تجدیدنظر استان تهران (18/02/1401)، دادنامه قطعی شماره 140168390001659553.
  19. شعبه 20 دادگاه تجدیدنظر استان آذربایجان غربی (01/03/1400)، دادنامه قطعی شماره 140035390001143037.
  20. شعبه 13 دادگاه تجدیدنظر استان اصفهان(11/10/1400)، دادنامه قطعی شماره 140009390011285496.
  21. سامانه اداره کل حقوقی قوه قضائیه، بخش نظریات مشورتی، edarehoquqy.eadl.ir.
  22. سامانه ملی آرای قضایی، ara.jri.ac.ir.