نوع مقاله : پژوهشی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران
2 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران
3 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران
چکیده
در این نوشتار به بررسی یکی از مباحث پرچالش فقهی و حقوقی یعنی سن بلوغ میپردازیم. در این موضوع، مشهور فقهای شیعه از دیرباز مستند به ادله قطعی، فتوا به بلوغ دختران در 9 سالگی و پسران در 15 سالگی دادهاند. برخی اندیشههای فقهی و حقوقی در صدد نقد این مبنا برآمده و آن را از حیث ادله لفظی و غیر لفظی به چالش کشیدهاند. لکن این چالشها با رویکرد فقه جواهری مورد نقد و تحلیل قرار گرفته و در نهایت، همان قول مشهور فقهای شیعه تثبیت شده است. لکن در مقام نظریهپردازی و با رعایت موازین فقه سنتی، نگاه جدیدی به ادله سن بلوغ نموده و دیدگاه کیفی و عقلایی را تقویت مینماییم.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
Studying the Challenges on the Famous Opinion about Puberty and Strengthening the Qualitative and Logical Look to the Reasons of Puberty
نویسندگان [English]
- Muhammad Noori 1
- Hussein Ahmari 2
- Sayyed Mohsen Razmi 3
1 A PhD student in Jurisprudence & the Basics of Islamic Law
2 Associate professor at Islamic Azad University of Mashhad
3 Assistant professor at Islamic Azad University of Mashhad
چکیده [English]
In this note it is investigated one of the jurisprudential and legal challengeable issues i.e. puberty. From the early times the well-known jurists based on definite proofs have issued fatwa for puberty in girls beginning in the age of 9 and in boys beginning in the age of 15. Some of the jurisprudential-legal thoughts have planned to criticize this base and have challenged it with respect to verbal and non-verbal evidences. But these challenges with the approach to Fiqh-e Jawaheri have been criticized and analyzed and at the end the opinion of the well-known Shia jurists has been approved. But at the position of theorization and with observing traditional fiqh standards a new look to the proofs of puberty has been formed and the qualitative and reasoning opinion has been strengthened.
کلیدواژهها [English]
- Puberty
- Age
- Sexual maturity
- آخوند خراسانی، محمدکاظم بن حسین، حاشیة المکاسب، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1406 ق.
- آل راضی، محمد هادی، «سن البلوغ فی المرأة»، فصلیة فقه اهل البیت (بالعربیّة)، سال اول، شماره 3، 1417 ق.
- ابن ابیجمهور احسائی، محمد بن زینالدین علی بن ابراهیم، عوالی اللئالی العزیزیة فی الاحادیث الدینیه، قم، دار سیدالشهداء للنشر، 1405 ق.
- ابن جنید اسکافی، محمد بن احمد کاتب بغدادی، مجموعة فتاوی ابن جنید، تصحیح علیپناه اشتهاردی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1416 ق.
- ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابة فی تمییز الصحابه، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1415 ق.
- ابن عابدین، محمد امین، ردّ المحتار علی الدرّ المختار شرح تنویر الابصار، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1415 ق.
- ابن فارس، ابوالحسین احمد، معجم مقاییس اللغه، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1404 ق.
- ابن کثیر دمشقی، ابوالفداء اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایه، بیروت، دار الفکر، 1407 ق.
- ابن هشام، ابومحمد عبدالملک بن هشام بن ایوب حمیری معافری، السیرة النبویة لابن هشام، بیروت، دار المعرفه، بیتا.
- ابوجیب، سعدی، القاموس الفقهی لغة و اصطلاحاً، چاپ دوم، دمشق، دار الفکر، 1408 ق.
- اراکی، محمدعلی، اصول الفقه، قم، بینا، 1375 ش.
- اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان الی احکام الایمان، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1403 ق.
- ازهری، ابومنصور محمد بن احمد، تهذیب اللغه، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1421 ق.
- انصاری، مرتضی بن محمدامین، فرائد الاصول، چاپ نهم، قم، مٶسسة آل البیت، 1428 ق.
- بحرانی آل عصفور، یوسف بن احمد بن ابراهیم، الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهره، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1405 ق.
- برماوی، ابراهیم بن محمد بن شهابالدین، حاشیة البرماوی علی شرح الرحبیة للماردینی، عمان، دار النور المبین للنشر و التوزیع، 2018 م.
- بیهقی، ابوبکر احمد بن حسین بن علی، السنن الکبری للبیهقی و فی ذیله الجوهر النقی، بیروت، دار المعرفه، 1412 ق.
- تستری، محمدتقی، قاموس الرجال، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1378 ش.
- جمعی از محققان، الموسوعة الفقهیة الکویتیه، کویت، وزارة الاوقاف و الشٶون الاسلامیه، 1404ـ1427 ق.
- جناتی، محمدابراهیم، «بلوغ از دیدگاه فقه اجتهادی»، دوماهنامه کیهان اندیشه، شماره 61، مرداد و شهریور 1374 ش.
- جوهری، اسماعیل بن حمّاد، الصحاح، تاج اللغة و صحاح العربیه، بیروت، دار العلم للملایین، 1376 ق.
- حاجعاملی، محمدحسین، ارشاد العقول الی مباحث الاصول، تقریر مباحث جعفر سبحانی، قم، مٶسسه امام صادق، 1426 ق.
- حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعه، چاپ دوم، قم، مٶسسة آل البیت لاحیاء التراث، 1414 ق.
- حسینی تفرشی، سیدمصطفی بن حسین، نقد الرجال، قم، مٶسسة آل البیت لاحیاء التراث، 1418 ق.
- حسینی روحانی، سیدمحمدصادق، فقه الصادق، قم، دار الکتاب، 1412 ق.
- حسینی شاهرودی، سیدمحمود بن علی، کتاب الحج، قم، انصاریان، 1402 ق.
- حسینی شیرازی، سیدصادق، بیان الاصول، چاپ دوم، قم، رهپویان، 1427 ق.
- حسینی عاملی، سیدجواد بن محمد، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1419 ق.
- حسینی عمیدی، سیدعمیدالدین عبدالمطلب بن محمد اعرج، کنز الفوائد فی حل مشکلات القواعد، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1416 ق.
- حسینی یزدی فیروزآبادی، سیدمرتضی، عنایة الاصول فی شرح کفایة الاصول، چاپ چهارم، قم، فیروزآبادی، 1400 ق.
- حکیم، سیدمحمدتقی بن محمدسعید، القواعد العامة فی الفقه المقارن، تهران، المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیه، 1429 ق.
- خلیلی، شیوا، و آمنه بختیاری، «نگرش روانشناختی به بلوغ دختران»، مطالعات راهبردی زنان، سال یازدهم، شماره 41، پاییز 1387 ش.
- دربندی، آقا بن عابد، خزائن الاحکام، قم، مؤلف، بیتا.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن با تفسیر لغوی و ادبی قرآن، ترجمه غلامرضا خسروی حسینی، چاپ دوم، تهران، مرتضوی، 1374 ش.
- ساریخانی، عادل، و سعید عطازاده، «معیار سن کیفری دختران در فقه و حقوق موضوعه»، مطالعات حقوق تطبیقی، سال چهارم، شماره 2، پاییز و زمستان 1392 ش.
- سبحانی تبریزی، جعفر، البلوغ: حقیقته، علاماته و احکامه، قم، مٶسسة الامام الصادق، 1414 ق.
- سیفی مازندرانی، علیاکبر، دلیل تحریر الوسیلة ـ احکام الاسره، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1429 ق.
- سیوری حلّی (فاضل مقداد)، جمالالدین مقداد بن عبداللّٰه، التنقیح الرائع لمختصر الشرائع، قم، کتابخانه آیةاللّٰه مرعشی نجفی، 1404 ق.
- شبیری زنجانی، سیدموسی، کتاب نکاح، قم، رایپرداز، 1419 ق.
- شهابی، محمود، ادوار فقه، چاپ پنجم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1417 ق.
- صالحی مازندرانی، اسماعیل، مفتاح الاصول، قم، صالحان، 1424 ق.
- صدوق، محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی، المقنع، قم، مٶسسه امام هادی، 1415ق.
- طباطبایی حائری، سیدعلی بن محمدعلی، ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل، چاپ قدیم، قم، مٶسسة آل البیت لاحیاء التراث، بیتا.
- همو، ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل، قم، مٶسسة آل البیت لاحیاء التراث، 1418 ق.
- طباطبایی حکیم، سیدمحسن، منهاج الصالحین، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، 1410 ق.
- طباطبایی قمی، سیدتقی، آراؤنا فی اصول الفقه، قم، محلاتی، 1371 ش.
- طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم بن عبدالعظیم، العروة الوثقی، چاپ دوم، بیروت، اعلمی، 1409 ق.
- همو، العروة الوثقی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1419 ق.
- طحاوی حنفی، ابوجعفر احمد بن محمد بن سلامة بن عبدالملک بن سلمه ازدی حجری مصری، شرح معانی الآثار، بیروت، عالم الکتب، 1414 ق.
- طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، الاستبصار فیما اختلف من الاخبار، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1390 ق.
- همو، الامالی، قم، دار الثقافه، 1414 ق.
- همو، الخلاف، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1407 ق. (الف)
- همو، المبسوط فی فقه الامامیه، تهران، المکتبة المرتضویة لاحیاء الآثار الجعفریه، 1387 ق.
- همو، تهذیب الاحکام، چاپ چهارم، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1407 ق. (ب)
- عاملی جبعی (شهید ثانی)، زینالدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیه، حاشیه سیدمحمد کلانتر، قم، کتابفروشی داوری، 1410 ق.
- همو، روض الجنان فی شرح ارشاد الاذهان، قم، مؤسسة آل البیت، بیتا.
- همو، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، قم، مٶسسة المعارف الاسلامیه، 1413 ق.
- عاملی، یاسین عیسی، الاصطلاحات الفقهیة فی الرسائل العملیه، بیروت، دار البلاغة للطباعة و النشر و التوزیع، 1413 ق.
- عراقی، ضیاءالدین، الاجتهاد و التقلید، قم، نوید اسلام، 1388 ش.
- علامه حلّی، ابومنصور جمالالدین حسن بن یوسف بن مطهر اسدی، تذکرة الفقهاء، چاپ قدیم، قم، مؤسسة آل البیت، 1388 ق.
- غروی نائینی، محمدحسین، اجود التقریرات، تقریر سیدابوالقاسم موسوی خویی، قم، مطبعة العرفان، 1352 ش.
- فاضل کاظمی، جواد بن سعد اسدی، مسالک الافهام الی آیات الاحکام، تهران، المکتبة المرتضویة لاحیاء الآثار الجعفریه، بیتا.
- فاضل موحدی لنکرانی، محمد، القواعد الفقهیه، قم، چاپخانه مهر، 1416 ق.
- همو، تفصیل الشریعة ـ المضاربة، الشرکة، المزارعة، المساقاة، الدین و...، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، 1425 ق.
- همو، ثلاث رسائل، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، 1425 ق.
- قهپایی، زکیالدین عنایةاللّٰه علی، مجمع الرجال، قم، اسماعیلیان، 1364 ش.
- کلانتری، کیومرث، صالح غفاری چراتی، و امین رادمان، «بررسی فقهی ـ حقوقی سن مسئولیت کیفری اطفال با تأملی در اسناد بینالمللی»، پژوهشنامه میانرشتهای فقهی، سال هفتم، شماره 2 (پیاپی 14)، بهار و تابستان 1398 ش.
- کلینی، ابوجعفر محمد بن یعقوب، الکافی، چاپ چهارم، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1407 ق.
- مازندرانی حائری، ابوعلی محمد بن اسماعیل، منتهی المقال فی احوال الرجال، قم، مٶسسة آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱6 ق.
- مامقانی، ملاعبداللّٰه بن محمدحسن، نهایة المقال فی تکملة غایة الآمال، قم، مجمع الذخائر الاسلامیه، 1350 ق.
- مجاهد طباطبایی حائری، سیدمحمد بن علی، کتاب المناهل، قم، مؤسسة آل البیت، بیتا.
- محقق حلّی، ابوالقاسم نجمالدین جعفر بن حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، چاپ دوم، قم، اسماعیلیان، 1408 ق.
- مرعشی شوشتری، سیدمحمدحسن، «نظرات فقهی و حقوقی در خصوص قضاوت زن از دیدگاه اسلام ـ بلوغ و رشد»، ماهنامه دادرسی، سال چهارم، شماره 21، مرداد و شهریور 1379 ش.
- مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی (پژوهشکده فقه و حقوق)، مأخذشناسی قواعد فقهی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1421 ق.
- مروجی قزوینی، علی، تمهید الوسائل فی شرح الرسائل (للشیخ مرتضی الانصاری)، قم، مدرسه امام علی بن ابیطالب، 1428 ق.
- مشکینی، میرزا علی، مصطلحات الفقه، بیجا، بینا، بیتا.
- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، چاپ سوم، بیروت، دار الکتب العلمیه، 1430 ق.
- مظاهری، حسین، الثقات الاخیار من رواة الاخبار، قم، مٶسسة الزهراء الثقافیة الدراسیه، 1385 ش.
- مغنیه، محمدجواد، الفقه علی المذاهب الخمسه، چاپ دهم، بیروت، دار التیار جدید ـ دار الجواد، 1421 ق.
- مقری فیومی، احمد بن محمد بن علی، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، چاپ دوم، قم، دار الهجره، 1414 ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، القواعد الفقهیه، چاپ سوم، قم، مدرسه امام امیرالمؤمنین، 1411 ق.
- همو، انوار الاصول، چاپ دوم، قم، مدرسه امام علی بن ابیطالب، 1428 ق.
- همو، کتاب النکاح، قم، مدرسه امام علی بن ابیطالب، 1424 ق.
- ملکی میانجی، محمدباقر، بدائع الکلام فی تفسیر آیات الاحکام، بیروت، مؤسسة الوفاء، 1400 ق.
- موسوی بجنوردی، سیدمحمد، «بلوغ»، پژوهشنامه متین، شماره 2، بهار 1378 ش.
- موسوی خمینی، سیدروحاللّٰه، الاستصحاب، تهران، مٶسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1381 ش.
- همو، تحریر الوسیله، قم، دار العلم، بیتا.
- موسوی خمینی، سیدمصطفی، کتاب البیع (للسید مصطفی الخمینی)، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1418 ق.
- همو، مستند تحریر الوسیله، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، بیتا.
- موسوی خویی، سیدابوالقاسم، موسوعة الامام الخوئی، قم، مٶسسة احیاء آثار الامام الخوئی، 1418 ق.
- موسوی سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذّب الاحکام فی بیان الحلال و الحرام، چاپ چهارم، قم، المنار ـ دفتر معظمله، 1413 ق.
- موسوی غروی، سیدمحمدجواد، مبانی حقوق در اسلام، به ضمیمه رساله بلوغ، اصفهان، جهاد دانشگاهی، 1373 ش.
- مهریزی، مهدی، «بلوغ دختران»، فصلنامه فقه، پیششماره 1، بهمن 1372 ش.
- مؤمن قمی سبزواری، علی، جامع الخلاف و الوفاق بین الامامیة و بین ائمة الحجاز و العراق، قم، زمینهسازان ظهور امام عصر، 1421 ق.
- نجاشی، ابوالحسن احمد بن علی بن احمد بن عباس، رجال النجاشی (فهرست اسماء مصنفی الشیعه)، چاپ ششم، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1365 ش.
- نجفی، محمدحسن بن باقر، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، چاپ هفتم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1404 ق.
- نجفی کاشفالغطاء، حسن بن جعفر بن خضر، انوار الفقاهة ـ کتاب الصیام، نجف اشرف، مؤسسة کاشفالغطاء، 1422 ق.
- نجفی کاشفالغطاء، محمدحسین بن علی بن محمدرضا، تحریر المجله، نجف اشرف، المکتبة المرتضویه، 1359 ق.
- نوری طبرسی، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مٶسسة آل البیت لاحیاء التراث، 1408 ق.
- وحید بهبهانی، محمدباقر بن محمداکمل، مصابیح الظلام فی شرح مفاتیح الشرائع، قم، مؤسسة العلامة المجدد الوحید البهبهانی، 1424 ق.
)