نوع مقاله : علمی ترویجی

نویسندگان

• زهرا راستی ¹
• نگین جهان فر ²
• نگین احمدخانی ²

¹ استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق دانشگاه امام صادق(ع)، پردیس خواهران، تهران، ایران.

² دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه فقه و مبانی حقوق دانشگاه امام صادق(ع)، پردیس خواهران، تهران، ایران.

چکیده

پیشرفت‌های چشمگیر در فناوری‌های کمک‌باروری، به‌ویژه استفاده از گامت‌های اهدایی (تخمک یا اسپرم متعلق به غیر زوجین)، چالش‌های عمیق و پیچیده‌ای در حوزه فقه‌ اجتهادی و حقوق خانواده ایجاد کرده است. یکی از مهم‌ترین این چالش‌ها، مسأله نسب در مواردی است که منشأ نطفه از زوجین نباشد. در چنین شرایطی، پرسش از مشروعیت الحاق نسب به والدین حقوقی و آثار مترتب بر آن مانند ارث، حضانت، ولایت، محرمیت و مسئولیت‌های شرعی و قانونی، بر اساس قواعد فقهی و اصولی، به محل نزاع تبدیل می‌شود. در غیاب نصوص صریح در این باب و نظر به تعدد احتمالات، این نوشتار می‌کوشد با تکیه بر اصل احتیاط، به‌مثابه یکی از اصول عملیه در اصول فقه شیعه، به تحلیل و بررسی فقهی-حقوقی این مسأله بپردازد. مباحث اصلی مقاله شامل بررسی مبنای احتیاط از دیدگاه اصولیون (مانند شهید صدر و شیخ انصاری و آخوند خراسانی)، کاربست آن در شک‌های موضوعی و حکمی در باب نسب، ارزیابی روایات و قاعده فراش در مورد کودکان حاصل از گامت اهدایی، و بررسی نظر فقهای معاصر در حوزه فقه پزشکی است. بر پایه تحلیل‌های ارائه‌شده، نشان داده می‌شود که در فرض شک در تحقق نسب به دلیل غیر بودن منشأ نطفه، و تعارض محتمل میان قاعده فراش، اصل عدم و اصل احتیاط، اجرای اصل احتیاط مقدم است؛ چه آن‌که موضوع، متضمن آثار خطیر شرعی، اجتماعی و حقوقی است و نمی‌توان بدون یقین یا حجت معتبر شرعی، نسبت را به والدین حقوقی الحاق کرد.

کلیدواژه‌ها

• اصل احتیاط
• باروری‌های نوین
• اصل عدم
• اصل برائت
• اهدای گامت

موضوعات

• فقه و حقوق

عنوان مقاله [English]

A Jurisprudential Analysis of the Role of the Principle of Precaution (Asl al-Iḥtiyāṭ) in Accepting or Rejecting Parentage Resulting from Assisted Reproductive Technologies.

نویسندگان [English]

• Zahra Rasti ¹
• Negin Jahanfar ²
• Negin Ahmadkhani ²

¹ Faculty Member, Department of Fiqh and the Fundamentals of Law, Imam Sadiq University — Women’s Campus, Tehran, Iran.

² Imam Sadiq University. Tehran. Iran

چکیده [English]

Significant advances in assisted reproductive technologies especially the use of donated gametes have created deep and complex challenges in Shi‘i jurisprudential reasoning and family law. One of the most important of these challenges is the issue of lineage (nasab) in cases where the origin of the gamete does not belong to the couple. In such circumstances, questions regarding the legitimacy of attributing lineage to the legal parents and its consequences such as inheritance, custody, guardianship, kinship prohibitions, and religious and legal responsibilities have become matters of dispute based on jurisprudential and uṣūlī principles. In the absence of explicit textual evidence and considering multiple possibilities, this study seeks, by relying on the principle of precaution (iḥtiyāṭ) as one of the operative principles in Shi‘i legal theory, to analyze the issue from a jurisprudential-legal perspective.

The main discussions of the article include examining the basis of precaution according to major uṣūlī scholars such as al-Shahīd al-Ṣadr, Shaykh al-Anṣārī, and Ākhūnd al-Khurāsānī; its application to factual and legal doubts in matters of lineage; evaluating the relevant narrations and the rule of firāsh concerning children conceived through donated gametes; and reviewing the views of contemporary jurists in medical jurisprudence. Based on the analysis, the study shows that when doubt exists regarding lineage because the gamete is not from the couple, and where potential conflict arises among the rule of firāsh, the principle of non-establishment, and precaution, the principle of precaution prevails.

کلیدواژه‌ها [English]

• Principle of Precaution
• New Reproductive Technologies (Assisted Reproductive Technologies)
• Principle of Non-Establishment (Presumption of Non-Existence)
• Principle of Exemption (Principle of Bara’ah)
• Gamete Donation