حجت اله دهقانی
چکیده
مطالعه فقهی–حقوقی ماده ۱۱۶۸ قانون مدنی ایران ــ که حضانت فرزند را همزمان «حق» و «تکلیف» والدین میداند ــ ظرفیت بالایی در تبیین نهادهای اجتماعی پیچیده را نشان میدهد. این پژوهش با هدف ...
بیشتر
مطالعه فقهی–حقوقی ماده ۱۱۶۸ قانون مدنی ایران ــ که حضانت فرزند را همزمان «حق» و «تکلیف» والدین میداند ــ ظرفیت بالایی در تبیین نهادهای اجتماعی پیچیده را نشان میدهد. این پژوهش با هدف تحلیل مبانی فقهی این ماده و تبیین چگونگی جمعِ همزمانِ جنبههای حقمحور و تکلیفمحور در نهاد حضانت، با روش توصیفی–تحلیلی و با استناد به منابع معتبر فقه امامیه انجام شده است. یافتهها حاکی از آن است که در مورد ماهیت حضانت، سه دیدگاه اصلی شکل گرفته است: ۱. نظریه حق محض؛ ۲. نظریه تکلیف (حکم) محض؛ ۳. نظریه ترکیبی کلاسیک. ارزیابی این دیدگاهها نشان میدهد که یک خوانش نوین بر مبنای «وحدت ماهیت ولایی و دوگانگی ظرف اجرا» توانایی تبیین بهتری از پیچیدگیهای این نهاد دارد. بر پایه این رویکرد، ماهیت حضانت، ولایی و تکلیفمحور است. در ظرف رقابت والدین، این نهاد ولایی موضوع یک حق اولویتی (حقالحضانه) قرار میگیرد، بیآنکه ماهیت آن تغییر یابد. در مقابل، در ظرف فقدان تشاح یا امتناع، همان تکلیف ولایی بهصورت الزامآور و قهری بر عهده والد واجد شرایط گذاشته میشود. این الگو، ضمن انطباق با ادله فقهی، مصلحت کودک و واقعیات حقوق خانواده را لحاظ کرده و مبنای مناسبی برای سیاستگذاری و طراحی نهادهای حمایتی خانواده است.
