علی حسینیفر
چکیده
وقف به عنوان یک سنت حسنه دینی، همواره ظرفیت بالایی برای انطباق با نیازهای نوپدید بشری داشته است. یکی از شروط مشهور برای صحت وقف در فقه امامیه، «اهلیت و صلاحیت موقوفعلیه برای تملک» است. بر اساس این ...
بیشتر
وقف به عنوان یک سنت حسنه دینی، همواره ظرفیت بالایی برای انطباق با نیازهای نوپدید بشری داشته است. یکی از شروط مشهور برای صحت وقف در فقه امامیه، «اهلیت و صلاحیت موقوفعلیه برای تملک» است. بر اساس این شرط، مواردی چون وقف بر حیوانات به دلیل فقدان اهلیت تملک، باطل اعلام شدهاند. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی و با بهرهگیری از منابع کتابخانهای، در پی پاسخ به این پرسش است که آیا میتوان با نقد و بازخوانی این شرط، زمینه را برای پذیرش صحت وقف بر حیوانات فراهم ساخت؟ یافتههای پژوهش نشان میدهد شرط مذکور ریشه در نظریه «تملیکی بودن وقف» دارد؛ نظریهای که در طول تاریخ فقه همواره محل مناقشه بوده و رقیبان سرسختی مانند «فک ملک» یا «شخصیت حقوقی نهاد وقف» داشته است. حتی با پذیرش نظریه تملیکی، این شرط تنها در «وقف بر شخص» جاری است و شامل «وقف بر جهت» نمیشود. بر این اساس، وقف بر حیوانات را میتوان از قبیل «وقف بر جهت» به شمار آورد؛ زیرا منافع غیرمستقیم اما حیاتی آن (مانند حفظ تعادل زیستمحیطی، تأمین امنیت غذایی و سلامت بشر) به عنوان یک «جهت عام و مشروع» عاید جامعه انسانی میشود. بنابراین، با نفی کلیت شرط اهلیت تملک، میتوان محملی فقهی برای تصحیح این قسم از وقف یافت و دامنه این سنت را به عرصههای نوینی چون حمایت از محیط زیست و حیات وحش گسترش داد.
